De AI-collega betaalt de servers zelf. Dat is geen beleid

Op veel redacties trekt één technisch onderlegde collega de invoering van AI. Die staat klem tussen een opdracht van bovenaf en collega's die niet willen. Wie van die informele rol een echte functie wil maken, regelt eerst geld en een plek in het strategieoverleg, en zorgt dat de kennis niet bij die ene collega blijft hangen.

Dit artikel is geschreven door AI.

Platte illustratie op crèmewitte achtergrond. In het midden loopt een zwart silhouet van een persoon voorovergebogen met een hoge blauwe serverkast op de rug. Uit de onderkant van de kast loopt een zwarte stroomkabel naar een open portemonnee in de hand van de persoon. Achter de persoon staat een rij van vijf lege zwarte bureaustoelen, allemaal met de rugleuning naar de persoon toe gedraaid.

Een journalist bouwde de AI-tools van de eigen redactie op infrastructuur die diegene zelf betaalt. “Which is wild”, zegt Alex Mahadevan, docent bij Poynter. Die journalist was een van de 33 Amerikaanse deelnemers aan Leading AI in the Newsroom, een programma dat Poynter in oktober startte. Allemaal zijn ze op hun redactie de collega die AI moet invoeren. De meesten werken bij kleine en middelgrote redacties.

Het grootste probleem is volgens Mahadevan geen techniek. Het is verandering doorvoeren terwijl iedereen iets anders van je verwacht. “Many have AI mandates coming from above and extreme resistance from staff. Many feel alone”, zei hij in een interview met zijn eigen instituut. Volgens hem krijgen velen van bovenaf de opdracht AI in te voeren, stuiten ze op sterke weerstand van collega’s en voelen velen zich alleen.

In Nederland is die rol herkenbaar. Bij RTV Drenthe heeft Jörn Reuvers een eigen functie voor online innovatie en AI, meldde Villamedia. Volgens Mahadevan wordt een journalist vaak onofficieel de AI-persoon van de eigen redactie.

Eerst geld, dan pas een titel

Mahadevan vindt dat de informele AI-persoon erkenning verdient, maar hij legt de volgorde vast: “I think these roles need recognition, but I’d put a budget and a seat in strategy meetings ahead of a new title.” Een titel zonder middelen verandert weinig. Zonder steun van de organisatie raken deze collega’s volgens hem opgebrand, en dat weet hij naar eigen zeggen uit ervaring.

Hoe vraag je zo’n functie aan? Cristina Silva leidt bij The Boston Globe mede de AI-strategie van de redactie. Voor Poynter schreef ze een algemeen advies over het pitchen van een baan die nog niet bestaat. Schrijf zelf een functietitel en een functiebeschrijving, en laat zien wat de rol de redactie oplevert. “Newsroom leaders are likely to consider a new role only if it makes the newsroom stronger”, schrijft ze. Een chef zegt dus eerder ja tegen meer publiek of efficiënter werk dan tegen jouw ambitie.

Wie niet meteen alles wil inzetten, kan om een proef van drie maanden vragen. Of om twee dagen per week voor het nieuwe werk, naast de gewone taken. Je kunt het werk ook eerst naast je baan doen en na de eerste resultaten vragen het vast te maken. Daar zit een grens aan, waarschuwt Silva: “Don’t get stuck in a situation where you end up having to do the work of two people for one salary.” Het kan volgens haar maanden of jaren duren voordat een organisatie overstag gaat.

Overtuigen zonder te dwingen

Over het winnen van sceptische collega’s zijn de lessen schaarser. Uit de Poynter-workshop kwam vooral een vuistregel: “Benchmark, don’t mandate.” Leg vooraf vast aan welke meetbare criteria een AI-product moet voldoen, en lanceer of schrap het op basis van die cijfers. De tweede les was praktischer: zet tijd voor strategisch denken als vaste afspraak in je agenda en bescherm die.

Bij RTV Drenthe gold vanaf het begin één regel: aan het begin en het eind van het proces staat altijd een redacteur. Reuvers schreef voor de AI-nieuwslezer Bart Neisman een handleiding waarmee redacteuren klemtonen en plaatsnamen kunnen sturen. Zijn advies aan collega’s is minder angst en veel veilig experimenteren, maar niet met gevoelige data.

De Vlaamse Vereniging van Journalisten gaat verder dan vuistregels. Volgens haar leidraad moet een AI-strategie in overleg met de redactie ontstaan. Naast de hoofdredactie zitten, waar aanwezig, ook de redactieraad of een AI-taskforce aan tafel.

De valkuil van de ene expert

De aanjager kan zelf ook een probleem worden. Onderzoekers van onder meer de Universiteit Leiden spraken met medewerkers van De Telegraaf, de Volkskrant, de NOS en RTL Nederland. Ze vonden kennis over AI die zich bij enkelen ophoopte en daar bleef. “We zagen dat sommige verslaggevers weinig tot niets afwisten van AI, terwijl andere journalisten, techredacteuren bijvoorbeeld, het al volop gebruikten”, zegt universitair docent Tomás Dodds tegen het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek.

Chefs wisten vaak niet welke AI-toepassingen hun redactie gebruikte. Eén journalist werkte zonder toezicht met datasets die volgens hem op de grens van de legaliteit zaten. Als oplossing noemen de onderzoekers onder meer training voor chefs, redacteuren en journalisten, en tools die journalisten vooraf testen.

De NVJ-modelrichtlijn is bedoeld voor redacties zonder eigen AI-beleid. Werkgevers zijn volgens die richtlijn wettelijk verplicht medewerkers te scholen in AI-geletterdheid. Redacties houden bij waar ze AI gebruiken en delen dat periodiek met de redactieraad. Ervaringen met experimenten wisselen ze actief uit, ook de mislukte.

De invoering is daarmee een taak van hoofdredactie en werkgever, en niet de hobby van één enthousiaste collega. Een aanjager met budget en een stoel aan tafel kan die taak trekken. Het werk is geslaagd als de rest van de redactie na een jaar weet wat de aanjager weet.